Overlevende van 1767
Audiogids Wat Na Phra Men
Tegenover het Grote Paleis, aan de overkant van de Khlong Sa Bua, is de tempel van waaruit de Birmaanse kanonnen vuurden nu een van de weinige van Ayutthaya die zijn grote ubosot overeind houdt, met een vergulde Boeddha in koninklijk gewaad en een Boeddha van groene steen van meer dan duizend jaar oud.
- 30 min audio
- Tempel in gebruik
Zijn naam is een adres: Wat Na Phra Men betekent tempel voor de koninklijke brandstapel, want tussen zijn muren en het Grote Paleis brandden de crematies van de groten van het rijk. Die ligging, op slechts 378 meter van de paleismuur, zette hem in de eerste rij van de geschiedenis van Ayutthaya: hier werd in 1563 het bestand met Bayinnaung onderhandeld, hier plaatsten de Birmanen in 1760 hun kanonnen en hier sloeg hun leger zijn kamp op tijdens het beleg van 1766-1767. Bij de val van de stad was hij een van de weinige tempels die niet afbrandden, en daarom bewaart hij zijn gebouwen uit de tijd van Ayutthaya.
De tempel die de vijand als kamp gebruikte, werd uiteindelijk een talisman tegen de vijand. Er wordt verteld dat de Birmanen hem uit bijgeloof spaarden, omdat hier een kanon naast hun koning Alaungpaya zou zijn gebarsten; de Thaise versie schrijft die angst toe aan de gekroonde Boeddha van de ubosot. In maart 2023 week een Thaise premier af van zijn officiële agenda om zich voor dat beeld neer te werpen, een gebaar dat werd gelezen als een ritueel om tegenstanders af te weren.
Hoogtepunten
- Gekroonde Boeddha — Beeld van verguld metaal van 6 meter in koninklijk gewaad, met kroon, oorbellen en halsketting
- Fronton van verguld teakhout — Vishnu op Garuda en het hoofd van Rahu, tussen 26 hemelse wezens
- Phra Khanthararat — Boeddha van groene steen uit de 7e-9e eeuw, op westerse wijze zittend
- Wihan Noi — Kapel uit 1838 met gouden deur van 2,60 meter en muurschilderingen uit de tijd van Rama III
- Luang Pho Khao — Met zilver beklede Boeddha, middelpunt van de devotie van de buurtbewoners
Aan de overkant van de Khlong Sa Bua, tegenover wat het Grote Paleis van Ayutthaya was, is Wat Na Phra Men (วัดหน้าพระเมรุราชิการาม) nog in gebruik. Het is een tempel die gered werd doordat hij op de slechtst denkbare plek lag: in de eerste rij voor het paleis, en juist daarom in handen van de vijand telkens als de stad werd belegerd. Terwijl een groot deel van Ayutthaya in puin viel, staan hier nog een grote ubosot uit de tijd van Ayutthaya, een vergulde Boeddha in koninklijk gewaad en, in een piepkleine kapel, een Boeddha van groene steen van meer dan duizend jaar oud.
De geschiedenis van Wat Na Phra Men begint met een datum die niet vaststaat. Volgens de traditie stichtte prins In (Phra Ong In) hem in 1503, onder Ramathibodi II, onder de naam Wat Phra Meru Rachikaram, maar er is geen vaste documentatie en stichter en datum blijven onzeker. Vaster staat zijn rol in de oorlogen van het koninkrijk. Een jaar na de eerste val van Ayutthaya aan de Birmanen, in 1569, vermeldt de traditie dat de koning van Lawaek, in Cambodja, een weerloze hoofdstad meende te vinden en in dit klooster zo’n dertig olifanten en bijna vierduizend man legerde; de stad hield stand en de Cambodjanen trokken zich met grote verliezen terug. In 1760 en tijdens het beleg van 1766-1767 was het erf van de tempel batterij en kamp van de Birmaanse legers.
Na de plundering van 1767 lag de tempel ruim een halve eeuw verlaten, tot Phraya Chai Wichit (Phuek), gouverneur van de stad onder Rama III, hem tussen 1835 en 1838 restaureerde zonder de stijl van Ayutthaya te verlaten en hier oudheden verzamelde die over de ruïnes verspreid lagen. In 1914 en 1957 volgden nieuwe herstellingen. Niet alles hield stand: volgens de overgeleverde traditie werd de in 1835 herbouwde prang van baksteen en mortel, op een vierkante basis van zo’n 9,5 meter zijde, in 1939 vernietigd en werden de relikwieën die hij bewaarde gestolen. De tempel die twee Birmaanse legers overleefde, verloor zijn toren in vredestijd.
De architectuur van Wat Na Phra Men is geconcentreerd in enkele zware stukken: de ubosot met zijn fronton van verguld teakhout, het schip met achthoekige pilaren en kapitelen in de vorm van lotusknoppen, het kleine Wihan Noi uit 1838 en een rij klokvormige stoepa’s achter de hoofdzaal. Om te weten wat er te zien is in Wat Na Phra Men loopt de audiogids het af in vijf haltes en 30 minuten, van de kanaaloever naar het vihara van de zilveren Boeddha, met één draad: hoe een vijandelijke tempel uiteindelijk functioneerde als amulet tegen de nederlaag.
Aan de overkant van de Khlong Sa Bua, op de plek van het eerste paleis, toont Wat Phra Si Sanphet wat de plundering overliet van de kapel van de koningen, en iets verder naar het zuidoosten houdt Wat Ratchaburana de best bewaarde prang van het eiland overeind.
De oever van de brandstapels en het bestand
Oever van de Khlong Sa Bua
Samenvatting van deze stop
De route begint bij de Khlong Sa Bua, het kanaal dat de tempel van het oude paleisterrein scheidt. Het braakliggende terrein tussen beide verklaart de naam: hier stond de koninklijke brandstapel, het crematorium van de groten van het rijk. In 1687-1688 beschreef de Franse gezant Simon de La Loubère een eigenaardig gebruik: de koning stak de brandstapel aan zonder het paleis te verlaten, door een brandende fakkel los te laten langs een touw dat vanaf een raam was gespannen.
Diezelfde grond zag een van de duurste vredes van Ayutthaya. Met het leger van Bayinnaung voor de hoofdstad onderhandelde koning Maha Chakkraphat in een paviljoen tussen deze tempel en Wat Hatsadawat, met twee even hoge tronen op vier sok van elkaar en, boven beide, een met juwelen bezette troon voor de Drie Juwelen die de bijeenkomst voorzaten. De algemeen aanvaarde datum is 1563, in overeenstemming met het bewind van Bayinnaung, hoewel bijna alle versies van de Koninklijke Kronieken haar in 1548 plaatsen en andere in 1549.
De prijs was hoog: vier witte olifanten in plaats van de twee die eerst werden gevraagd, de overlevering als gijzelaars van prins Ramesuan en van de leiders van de oorlogspartij, een jaarlijks tribuut van 30 olifanten en 300 catties zilver en de douanerechten van de haven van Mergui. Vanaf de oever reconstrueert de audiogids het tafereel van een hof dat de vrede met zijn eigen erfgenaam betaalde.
Kanonnen aan de voet van het vergulde fronton
Zuidgevel en fronton van de ubosot
Samenvatting van deze stop
De zuidgevel van de ubosot kijkt naar het paleis, en die oriëntatie was zijn lot. In 1760 plaatste het leger van Alaungpaya zijn grote kanonnen voor de tempel en beschoot dag en nacht het terrein van het Grote Paleis tot de spits viel; de volgende dag trokken de Birmanen zich terug naar het noorden. Volgens de traditie barstte een van die kanonnen met de kogel vast in de loop en verwondde de koning ernstig, die het beleg opgaf en tijdens de terugtocht stierf. De bronnen komen niet overeen: de Thaise spreken van de ontploffing, en de lokale traditie plaatst haar hier, hoewel geen enkele versie van de Koninklijke Kronieken de plek noemt, terwijl de Birmaanse zijn dood aan een ziekte toeschrijven.
Zeven jaar later herhaalde het tafereel zich op grotere schaal. Met slechts 378 meter tussen de tempel en de paleismuur, en het kanaal en de gracht ertussen, was Wat Na Phra Men het hoofdkamp van het Birmaanse leger tijdens het beleg van 1766-1767, vanwaar de artillerie de stad beschoot.
Boven die gevel verheft zich het fronton van verguld teakhout: Vishnu (Phra Narai) op Garuda boven het hoofd van de demon Rahu, tussen twee naga’s, omringd door 26 hemelse wezens op de voorgevel en 22 op de achtergevel. Rahu is voor de Thai degene die zonsverduisteringen en maansverduisteringen veroorzaakt door zon en maan te grijpen, en de Pali-canon bewaart een episode waarin de Boeddha hem beveelt de maangod los te laten. Onder het fronton vertelt de audiogids waarom die demon gehoorzaamde.
Een Boeddha in koninklijk gewaad die niemand verbrandde
Gekroonde Boeddha Phra Buddha Nimit
Samenvatting van deze stop
In de schemerige ubosot is een interieur uit de tijd van Ayutthaya bewaard dat je in andere tempels van de stad alleen kunt voorstellen. Bij de val van 1767 staken de troepen van Ava Wat Na Phra Men niet in brand; de volksherinnering presenteert hem als de enige tempel die de Birmanen niet vernielden, hoewel hij een van meerdere was die aan het vuur ontsnapten. Het schip wordt gedomineerd door de Phra Buddha Nimit Wichit Maramoli Si Sanphet Borommatrailokanat, een beeld van verguld metaal van 6 meter hoog en zo’n 4,5 schoot, zittend in de houding van de overwinning op Mara en gekleed als koning, met kroon, oorbellen, halsketting en armbanden. Het stamt uit het late Ayutthaya, waarschijnlijk uit de tijd van Prasat Thong, en de betekenis wordt betwist: sommigen zien er Maitreya in, de toekomstige Boeddha; anderen het tafereel waarin de Boeddha zich in een groot koning verandert om de hoogmoedige koning Jambupati te vernederen.
Over dat overleven circuleren twee verklaringen. Er wordt verteld dat de Birmanen de tempel uit bijgeloof ongemoeid lieten, omdat hier zeven jaar eerder een kanon naast hun koning was gebarsten. De Thaise versie keert de angst om: het is de gekroonde Boeddha die de vijanden zo veel ontzag inboezemt dat ze niet durven binnen te gaan.
De muren bewaren daarentegen een afwezigheid. Op de binnenmuren van de ubosot was een tafereel van 80 boeddhistische monniken geschilderd; toen de zaal werd gerestaureerd, werd de schildering met witte kalk bedekt en verdween uit het zicht. Voor de Boeddha zet de audiogids de twee legenden tegenover elkaar, en wat onder de kalklaag bleef.
De groene Boeddha die op een stoel zit
Phra Khanthararat in het Wihan Noi
Samenvatting van deze stop
Naast de ubosot verheft zich het Wihan Noi, het kleine vihara dat Phraya Chai Wichit in 1838 voor één enkel beeld bouwde. Het heeft een verguld houten deur van 2,60 meter, gesneden met hemelse figuren, Garuda, naga’s en vogels, stucwerk met Chinese en Europese motieven en verbleekte resten van muurschilderingen uit de tijd van Rama III. Voor de kapel staat een lingam van Shiva van witte steen van 1,6 meter.
Binnen staat de Phra Khanthararat, een Boeddha van groene steen in Dvaravati-stijl, gebeeldhouwd omstreeks de 7e-9e eeuw, op westerse wijze zittend, als op een stoel, met de voeten op een lotus. Hij kwam onder Rama III naar Wat Na Phra Men, maar zijn herkomst wordt betwist: het opschrift van Phraya Chai Wichit haalt hem uit Wat Mahathat van Ayutthaya en noemt Sri Lanka als oorsprong; een register uit de tijd van Rama V laat hem komen uit Wat Phra Men van Nakhon Pathom, en de onderzoeker Jean Boisselier sloot die specifieke tempel uit, maar niet de omgeving van Nakhon Pathom.
Het hoofd is authentiek, met grote krullen die tegen de klok in draaien, tegen de canon in; de onderarmen zijn latere reconstructies, en daarom rusten beide handen op de knieën terwijl de rechter in een onderwijzend gebaar omhoog was. Het beeld mist bovendien zijn troon: archeoloog Jean-Yves Claeys schreef eraan een fragment van dezelfde steen toe dat nu in het Nationaal Museum van Phra Pathom Chedi ligt, hoewel de vindplaats niet zeker is. In de kapel volgt de audiogids het spoor van dat ontbrekende stuk.
Wortels, zilver en een amulet tegen de nederlaag
Stoepa's en vihara van Luang Pho Khao
Samenvatting van deze stop
Achter de ubosot staat een rij bakstenen klokvormige stoepa’s met gebroken toppen, en een ervan wordt omarmd door de wortels van een banyan. Enkele stappen verder bewaart een vihara Luang Pho Khao, de Witte Vader, een Boeddha in de houding van de overwinning op Mara, volledig bekleed met zilver, wiens glans hem zijn naam geeft en die nu de wierook, de offers en de devotie van de buurtbewoners samenbrengt.
Die devotie is niet alleen die van de buurt. Op 3 maart 2023 verliet de toenmalige premier Prayut Chan-o-cha, op bezoek in Ayutthaya, de ubosot van Wat Sala Pun en week, buiten de agenda om die hem naar Wihan Phra Mongkhon Bophit en Wat Phra Si Sanphet bracht, eerst af naar Wat Na Phra Men om zich voor de gekroonde Boeddha neer te werpen. Het gebaar werd begrepen als een khlet, een gunstig stemmende handeling: eerbied betuigen in de tempel die de vijand niet vernielde en wiens Boeddha, zo gelooft men, tegenstanders afweert. Tussen de baksteen die de wortels langzaam verzwelgen en het zilver dat door de offers is gepolijst, sluit de laatste halte van de audiogids het verhaal af van een tempel die nog steeds werk heeft.
