Het Jugendstilsenteret zit in de voormalige Zwaanapotheek, het Svaneapoteket aan Apotekergata 16, een gebouw dat architect Hagbarth Martin Schytte-Berg (1860-1944) tussen 1905 en 1907 ontwierp en bouwde op de nog warme brandgrond. Het is een van de best herkenbare Jugendstil-stukken van het herbouwde Ålesund: graniet in twee texturen bewerkt, de ene fijn en de andere ruw, met golvende bekroningen die in 1907 op niets leken van wat deze kust eerder kende.
In 1984 werd het als eerste Jugendstil-gebouw van de stad tot beschermd monument verklaard, en sinds 6 juni 2003 — toen koningin Sonja van Noorwegen het opende — huisvest het het Noorse nationale centrum voor art nouveau, met een gedeelde ingang met kunstmuseum KUBE, gevestigd in het voormalige filiaal van de Norges Bank uit 1906. Het detail dat bijna iedereen voor de gevel in verwarring brengt is niet de zwaan uit de naam: het is de uil, de vogel van de kennis, verstrengeld in ornamenten in Urnes-stijl, het middeleeuwse repertoire van de Noorse staafkerken.
Hoogtepunten
- Granieten gevel — Fijn en ruw bewerkte steen met de golvende bekroningen die de Jugendstil van de stad bepaalden
- De uil en de Urnes-stijl — Een decoratieprogramma dat Europese art nouveau kruist met middeleeuws Noors ornament
- Het apotheekinterieur — Kasten en zalen ontworpen door Schytte-Berg zelf; het volledigste art-nouveau-ensemble van Ålesund
- De Tijdmachine — De multimediavoorstelling 'Van as tot Jugendstil' die de nacht van 23 januari 1904 naspeelt
- KUBE — Het naburige kunstmuseum, in het voormalige Norges Bank-filiaal uit 1906, met gedeelde toegang
Ontdek het hele verhaal
Luister naar de volledige audiogids voor dit punt en vele andere in onze gratis app.
Er zijn steden die zich op een plein laten verklaren en steden die zich in één gebouw laten verklaren. Ålesund hoort bij de tweede groep, en dat gebouw staat aan Apotekergata 16. De oude Zwaanapotheek — Svaneapoteket in het Noors — werd tussen 1905 en 1907 opgetrokken door Hagbarth Martin Schytte-Berg, amper een jaar nadat het vuur bijna de hele stad had weggevaagd, en vandaag huisvest ze het Jugendstilsenteret, het Noorse nationale centrum voor art nouveau. De geheime geschiedenis van het Jugendstilsenteret zit niet in de vitrines, maar in het samenvallen van wat het vertelt en wat het is: een museum over een ramp, ondergebracht in het antwoord op die ramp.
De cijfers helpen om de sprong te meten. In de vroege ochtend van 23 januari 1904 brandden zo’n 850 huizen af en bleven er amper 230 overeind; eind 1907 stonden er 675 nieuwe gebouwen, 391 van metselwerk en 284 van hout. Begrijpen wat te zien bij het Jugendstilsenteret betekent in de praktijk leren lezen wat er van Ålesund overblijft: de architectuur van het Jugendstilsenteret werkt als sleutel tot de hele stenen stad die meteen achter de deur begint. De volledige route, met vier stops aaneengeregen van de stoep tot binnen, is die welke de audiogids van EarGuide ter plaatse begeleidt.
De Zwaanapotheek, versierd met uilen
Jugendstilsenteret
De eerste stop ligt op de stoep van Apotekergata, tegenover de granieten gevel. De bezoeker treft een gebouw aan dat klein is voor wat het vertegenwoordigt, op zijn hoek geplant met een vanzelfsprekendheid die geen extra meters nodig heeft: de steen is in twee verschillende afwerkingen bewerkt, de ene fijn en gepolijst, de andere grof en ruw, en bovenaan lossen de kroonlijsten op in golvende lijnen waarvoor in de stad destijds geen precedent bestond. Schytte-Berg tekende niet alleen de muren; hij vatte het hele huis op als één stuk, van de steen aan de straat tot de laatste kast binnen.
Die obsessieve zorg had gevolgen. In 1984 werd dit pand het eerste Jugendstil-gebouw van Ålesund dat tot beschermd monument werd verklaard, een erkenning dat het het volledigste art-nouveau-ensemble van de stad bewaart. Van alle huizen die de bezoeker daarna passeert, was dit het huis dat het land vóór alle andere wilde veiligstellen.
En hier verschijnt het kijkspel dat de stop zijn naam geeft. Het dier dat de decoratie beheerst is niet de zwaan van het uithangbord, maar de uil, de vogel van de kennis, verscholen tussen ornamenten die zijn geïnspireerd op de Urnes-stijl, het middeleeuwse repertoire van de Noorse stavkirker. Die kruising — een zwanennaam, de wijsheid van de uil en de beeldtaal van de houten vikingkerken — vat de Noorse weg naar de art nouveau samen, die in plaats van Parijs of Wenen simpelweg te kopiëren greep naar de draken en vlechtwerken van het eigen land. De uil vinden is eenvoudig; wat het betekent dat juist hij daar zit en geen ander dier, is wat het verhaal voor de steen uiteenrafelt.
De nacht waarin heel Ålesund brandde
Apotekergata
De tweede stop vraagt nauwelijks beweging: het volstaat zich om te draaien en Apotekergata af te kijken. Wat zich aan weerszijden opstelt — stenen gevels, torentjes, smeedijzer — heeft precies dezelfde leeftijd, en die eenvormigheid is het litteken. Tegen twee uur ‘s nachts op 23 januari 1904 brak brand uit in de conservenfabriek Aalesund Preserving Co., op het eiland Aspøya. Een zuidwesterstorm deed de rest: in een uur of vijftien lag een houten stad, dicht opeengepakt op twee eilanden, in de as.
De cijfers maken meer dan een eeuw later nog indruk. Het vuur verwoestte bijna 850 huizen en liet er amper 230 staan; meer dan 10.000 van de ongeveer 12.000 inwoners stonden midden in de Noorse winter zonder dak. En toch was er maar één dodelijk slachtoffer: Ane Heen, 76 jaar, die terugkeerde in haar brandende huis om haar tas te halen. Eén enkele dode in een weggevaagde stad is een statistiek die moeilijk te bevatten is, en juist die wanverhouding maakt van het verhaal van de brand meer dan een datum.
Over de precieze oorzaak van het vuur is nooit zekerheid gekomen. De versie die in de stad het vaakst wordt herhaald, houdt vol dat het allemaal begon toen een koe in de conservenfabriek met een trap een lantaarn of een petroleumlamp omgooide, maar de oorzaak is nooit vastgesteld en wordt nog altijd besproken. Of die koe heeft bestaan of niet is waarschijnlijk het detail dat het best tot zijn recht komt terwijl men het verhaal beluistert op precies de plek waar alles begon.
Uit de as, een stad in drie jaar
Tidsmaskinen
De derde stop gaat het gebouw al binnen, het bijna volstrekte halfduister van de Tijdmachine (Tidsmaskinen) in, de multimediavoorstelling met de titel Fra aske til jugendstil — “Van as tot Jugendstil” —, waar de gloed van geprojecteerd vuur en het geraas van de storm de nacht van 1904 en wat daarna kwam reconstrueren. En wat daarna kwam was een herbouw in duizelingwekkend tempo: tussen 1904 en 1907 herbouwde Ålesund zich bijna volledig in Jugendstil, met 675 nieuwe gebouwen op een nieuw bestemmingsplan van stadsingenieur Fredrik Næser.
De prestatie heeft een ongebruikelijke generatiecomponent. Aan het werk kwam een dertigtal architecten, de meesten opgeleid in Trondheim en in Charlottenburg (Berlijn), en zeer jong: onder de gediplomeerden lag het gemiddelde rond de 33 jaar, de jongste, Olaf Larsen, was 21 en de oudste, Karl Norum, 52. Zij kregen in één klap de kans die bijna geen enkele architect in een hele loopbaan krijgt — een hele stad ontwerpen, straat voor straat, in de stijl van het moment — en dat verklaart de in Europa zeldzame Jugendstil-samenhang die Ålesund vandaag kenmerkt.
Hulp kwam ook van buiten, en over zee. Wilhelm II van Duitsland, die zijn zomers graag in de fjorden van Sunnmøre doorbracht, stuurde vier schepen met personeel, voedsel, medicijnen en materiaal om barakken en tijdelijke onderkomens op te zetten. Uit dank heet een van de hoofdstraten van de herbouwde stad tot vandaag Keiser Wilhelms gate. Hoe keizerlijke vrijgevigheid, het plan van Næser en een ploeg bijna baardeloze architecten in hetzelfde verhaal van drie jaar passen, brengt de installatie — en de audiogids ernaast — volledig op orde.
Het ongeschonden interieur en de machine die dooft
Jugendstilsenteret og KUBE
De laatste stop laat het donker achter zich en gaat over naar de bewaarde zalen van de oude apotheekofficina. Hier treft de bezoeker aan wat in een art-nouveau-gebouw bijna nooit overleeft: het complete interieur. Schytte-Berg ontwierp wat er binnen staat van boven tot onder, inclusief de houten kasten die de wanden bedekken, en dat ensemble blijft het best bewaarde art-nouveau-interieur van Ålesund. Het gewaste hout slikt het geluid van voetstappen en de sfeer slaat abrupt om ten opzichte van de koude steen van de straat.
Vanuit deze zalen komt men in kunstmuseum KUBE, gevestigd in het voormalige filiaal van de Norges Bank uit 1906, naast het gebouw. De twee huizen delen ingang en beheer sinds koningin Sonja van Noorwegen het centrum op 6 juni 2003 opende: een bank uit het jaar na de brand en een apotheek uit twee jaar erna, vandaag verbonden door dezelfde deur.
Er zit bovendien een melancholisch punt in deze stop. De Tijdmachine, die dit verhaal ruim twintig jaar aan honderdduizenden bezoekers heeft verteld, gaat haar laatste seizoen in, met sluiting voorzien op 31 oktober. Een voorstelling over het verdwijnen van een stad die zelf verdwijnt heeft een echo die lastig te negeren valt, en precies daar sluit het verhaal van EarGuide de cirkel voordat het de bezoeker teruggeeft aan de straten die het vuur mogelijk maakte.
