Unesco-werelderfgoed
Audiogids Waterkanalen van Hongcun
Een bergbeek die zes eeuwen geleden werd omgeleid, stroomt langs elke deur van Hongcun en glipt onder zijn zalen door: hier kwamen niet eerst de straten en daarna het water, het was het water dat het dorp tekende.
- 20 min audio
- Waterbouwkunde
Het netwerk van stenen kanalen van Hongcun ontstond rond 1405, toen de Wang-clan, generaties lang geteisterd door branden en droogte, de raad van de geomanten volgde en een deel van een bergbeek naar het binnenste van het dorp omleidde. Een stenen stuw bij de bron en een gemetseld kanaal dat alleen op het verval van het terrein voortstroomt, volstonden om vers water naar elk huis te brengen. Het tracé van ‘negen bochten en tien kronkels’ bepaalde het verloop van straten en steegjes, en zo'n tweehonderd jaar later werd het systeem voltooid met het Zuidmeer. Toen Unesco Hongcun in 2000 als Werelderfgoed inschreef, noemde zij die integratie van de huizen met een compleet watersysteem een uniek overgebleven voorbeeld.
In de symbolische plattegrond van het dorp, getekend als een os, is dit kronkelende kanaal de darm van het dier. En het werkt nog als op de eerste dag: een oude clanregel reserveerde het water volgens de traditie tot acht uur 's ochtends om te drinken; vandaag wassen de bewoners nog altijd kleren en groente op de stenen treden, en tijdens de zondvloed van juni 2024 was de ondergelopen straat volgens het hoofd van het dorpscomité in minder dan een half uur weer droog.
Hoogtepunten
- Stuw bij de bron — de oorsprong van het kanaal, rond 1405
- Hoofdkanaal — negen bochten en tien kronkels langs elke deur
- Stenen treden — de dagelijkse wasplaats van het dorp
- Deyi Tang — vijver uit 1815, gevoed door het kanaal
- Kanaalstraat — het water altijd op dezelfde hoogte
Wie plant wat te zien in Hongcun, denkt meestal aan de clanzalen en de Maanvijver, maar de draad die alles verbindt, loopt op straatniveau. Het dorp werd in 1131 gesticht door de Wang-clan, en in de eerste eeuwen, ver van de beek, legden branden veel huizen in de as en waren er droogtejaren zonder oogst. In de Yongle-periode (1403–1424) liet het clanhoofd het terrein bestuderen door een fengshui-meester, herschikte hij de gebouwen en bracht hij het water binnen: rond 1405 werd het kanaal gegraven dat vandaag nog langs de gevels stroomt. De geschiedenis van de waterkanalen van Hongcun is ook die van zijn architectuur, want het stratenraster werd aangelegd langs de loop van het water, en sommige families haalden het zelfs hun huis binnen. Over de lengte lopen de opgaven uiteen: sommige bronnen houden het op iets meer dan vierhonderd meter, andere op zo’n 1.200, waarschijnlijk omdat ze het hoofdtraject of het hele netwerk meten. Het volledige parcours, van de stuw tot de plek waar het water het dorp verlaat, krijgt betekenis wanneer de stroming halte na halte met de audiogids wordt gevolgd.
Het kanaal mondt uit in de Maanvijver en vandaar stroomt het water door naar het Zuidmeer; zijn oorsprong, de Xixi-beek, loopt langs de oude bomen bij de dorpsingang.
De stuw die uit het vuur geboren werd
Stuw in de Xixi-beek
Samenvatting van deze stop
Aan de kop van het dorp loopt een stenen muur van oever tot oever door de beek en leidt een deel van het water om naar een gemetseld kanaal. Er zijn geen pompen of raderen: het water stroomt alleen dankzij het hoogteverschil in het terrein. De bronnen zijn het niet eens over de naam van de beek, die in een versie Westbeek heet en in andere anders wordt genoemd, maar wel over het motief van het werk. Naast de stuw staat de replica van een stele waarvan het origineel in het voorjaar van 1434 werd opgericht om uit te leggen waarom de Wang-clan het watersysteem bouwde: twee eeuwen van branden en jaren van grote droogte.
Het auteurschap van het tracé staat nog ter discussie. Een versie schrijft het toe aan Wang Siqi, die drie keer de geomant He Keda uit Haiyang (het huidige Xiuning) inhuurde; een andere kent het toe aan een vrouw, Hu Zhong, die in de Ming-tijd het waterplan van het dorp zou hebben vastgelegd. Tot aan deze stuw klom in februari 2000, onder een motregen die met tussenpozen viel, de ICOMOS-deskundige die de kandidatuur voor het Werelderfgoed kwam beoordelen. Wat hij na het aflopen van het kanaal concludeerde, bewaart de vertelling voor de plek waar het water zijn reis begint.
De darm van de os en de regel van acht uur
Watergoot in de steeg
Samenvatting van deze stop
In de steegjes loopt de watergoot pal langs de gevels, met helder en altijd bewegend water. Voor de deuren dalen stenen platen af tot aan het water: dat zijn de stenen treden, eeuwenlang gebruikt om kleren en groente te wassen, water te scheppen of de moestuinen te besproeien. Het kanaal was het stromend water van het oude dorp, en een tweeregelig vers vat het samen: om te wassen en water te halen hoefde men niet ver naar de beek, want bij elke deur en in elke steeg stroomde een heldere bron.
Volgens de traditie bepaalde de regel van de voorouders van de Wang-clan dat het water van het kanaal tot acht uur ‘s ochtends diende om te drinken en pas daarna voor de was mocht worden gebruikt; een andere versie spreekt van water om te koken, en de oorspronkelijke tekst van het reglement is in de geraadpleegde bronnen niet bewaard. Dit traject onthult ook de symbolische lezing van het dorp: Hongcun is opgevat als een os, met de kop in de heuvel Leigang, de horens in de twee bomen bij de ingang, het lichaam in de huizen en de poten in vier oude bruggen. Het kronkelende kanaal is zijn darm.
Als de beek het huis binnenkomt
Overdekt deel van het kanaal
Samenvatting van deze stop
Op sommige punten verdwijnt het kanaal onder een muur of een drempel, steekt het zalen en binnenplaatsen over en duikt het weer op in de straat. Bepaalde families gingen nog verder en leidden het water tot in hun huis om waterhoven met visvijvers aan te leggen, zoals Biyuan of Deyi Tang. Dat laatste, uit 1815, heeft voor de zaal een vijver die via een verborgen leiding met het kanaal in verbinding staat en omringd is door tuinen: water in de tuin en tuin in het water.
Die luxe heeft een prijs, want in het donker van de overdekte stukken zet de modder zich af. Toen Hongcun in 2000 werd ingeschreven, had de erosie in de omgeving het waterpeil doen dalen en de beddingen doen dichtslibben, al verkeerde het grootste deel van het systeem nog in redelijke staat. Daarom maakt elk jaar, in de eerste maand en meestal vóór het Chinees Nieuwjaar, het hele dorp de modder met schoppen schoon, elke bewoner het stuk naast zijn huis, zonder machines om de oude materialen niet te beschadigen. Op de lastigste plekken moet iemand erin kruipen om te graven. De legende vertelt dat er in deze stukken, toen er nog geen gereedschap bestond om ze te ontstoppen, schildpadden werden gehouden die met hun voortdurende heen-en-weer voorkwamen dat de modder zich afzette.
Het dorp dat niet overstroomt
Kanaalstraat
Samenvatting van deze stop
Stroomafwaarts werkt de stroming als een kompas: wie haar tegemoet loopt, komt in het binnenste van het dorp, wie haar volgt, bij de uitgang en het Zuidmeer. Het water passeert de Maanvijver, loopt door tot het Zuidmeer, bevloeit akkers en boomgaarden en keert terug naar de rivier. Of het nu regent of niet, het peil blijft op een vaste hoogte, iets onder de stenen bruggetjes die toegang geven tot de deuren, en dat ontwerp van het hele jaar door levend water verklaart waarom het dorp herhaaldelijke overstromingen heeft doorstaan.
De recentste proef kwam in 2024, toen er tussen 18 en 28 juni in Huangshan gemiddeld 590 mm regen viel en veel toeristische plekken dichtgingen. Hongcun bleef open: de schuiven van de stuw werden gesloten zodat de kanalen alleen de regen hoefden af te voeren, en volgens het hoofd van het dorpscomité kwam het water dat de straat op stroomde niet boven de 20 cm en trok het zich in minder dan een half uur terug. Het is de integratie van huizen en water die Unesco in 2000 uniek noemde, en die de bewoners nog dagelijks gebruiken om te wassen. De vergelijking met twee grote Europese steden die het evaluatiebezoek van dat jaar opleverde, blijft bewaard voor het einde van de route.
