Shikumen-steegjes
Audiogids Tianzifang
Een doolhof van shikumen-steegjes en buurtfabrieken aan de zuidrand van de voormalige Franse Concessie, dat onder de sloophamer zou vallen om plaats te maken voor kantoren en werd gered doordat schilders en buurtbewoners hun benedenverdiepingen verhuurden: beneden winkels en terrassen, boven de waslijnen van wie er nog woont.
- 60 min audio
- Shikumen-architectuur
Tianzifang beslaat nauwelijks 3 hectare rond Taikang Road, een straat van minder dan 500 meter die rond 1926 in de Franse Concessie werd aangelegd. De kern is Zhicheng Fang, de ‘wijk van de vervulde ambitie’, een complex van shikumen-huizen uit 1933 (sommige bronnen zeggen 1930), met stenen kozijnen, zwart gelakte houten deuren en muren van grijze baksteen. Eromheen komen huizen, appartementen en fabriekshallen van verschillende stijlen, verspreid over de steegjes 210, 248 en 274, nu aangeduid als poorten 1, 2 en 3.
De redding had een prijs. In 2016 koos UN-Habitat Tianzifang als enige Chinese casus van zijn ‘Shanghai Manual’ vanwege de stedelijke vernieuwing van onderaf; een jaar eerder bestond van 216 winkels 33,74 % uit horeca en slechts 8,33 % uit kunst en creatie. De kritiek spreekt van te veel commercie en van een wijk die steeds meer lijkt op de tempel van de Stadsgod, en in 2009 waren er bewoners die, in afwachting van sloopvergoedingen, klaagden over rook en lawaai en zelfs water over de gasten gooiden.
Hoogtepunten
- Taikang Road — De voormalige Route Cassini van de Franse Concessie, genoemd naar een oorlogsschip
- Hallen van steeg 210 — Oude kranen en ijzeren trappen van de buurtfabrieken
- Voormalig atelier van Chen Yifei — Het eerste kunstenaarsatelier van de steeg, met het beeld Meisje van Shanghai
- Shikumen-poorten — Stenen kozijnen en zwart gelakte deuren van Zhicheng Fang
- Steeg 274 Pingyuanfang — Doorgangen van minder dan 2 meter onder de waslijnen van de buren
Bij Taikang Road, aan de zuidrand van de voormalige Franse Concessie van Shanghai, opent zich Tianzifang (田子坊): een doolhof van steegjes met shikumen-huizen en hallen van buurtfabrieken waar de benedenverdiepingen winkels, ateliers en terrassen zijn en de verdiepingen erboven nog altijd woningen. Boven de etalages hangen stokken met wasgoed en airco-units, het teken dat de wijk geen decor is. Het zijn maar 3 hectare, maar in 2019 kwamen er 14,85 miljoen bezoeken.
De geschiedenis van Tianzifang begint lang vóór de winkels. In 1931 vestigde de schilder Wang Yachen zich in het Yinyunlou-gebouw van Zhicheng Fang (een andere bron plaatst hem sinds het midden van de jaren 1920 in de buurt), en de Xinhua Kunstschool van Shanghai die hij leidde, zat in hetzelfde gebied. Daarna kwamen de fabrieken: tot de jaren 1980 werkten de buren in steeg 210 beneden en woonden ze boven. Toen de industrie leegliep, opende de schilder Chen Yifei in 1998 een atelier in een van die hallen en doopte Huang Yongyu de steeg in 2001 om tot Tianzifang. In de eerste jaren van de kunststraat organiseerde het atelier van Er Dongqiang één keer per maand een operarecital dat de zaal vulde, en aan Chen Yifei wordt ook het ontwerp van ‘De Poort van de Kunst’ toegeschreven, een beeld dat als embleem van het district geldt, hoewel dat een minder vastgestelde episode is.
Wat daarna kwam, verklaart de wijk die je nu doorloopt. Het gebied stond op het punt te worden gesloopt, en werd gered door het idee van ‘creatieve industrie’ en door buurtbewoners die hun benedenkamer begonnen te verhuren zonder hun woning boven te verlaten. In 2008 kwam er een beheerscomité en in 2016 stelde UN-Habitat de wijk als voorbeeld van stedelijke vernieuwing van onderaf. Onder de ambachtslieden die er nog zitten is Li Shoubai, die in de steegjes ‘meneer Shikumen’ wordt genoemd vanwege zijn inzet om de haipai-cultuur van Shanghai uit te dragen vanuit zijn atelier voor papierknipwerk; zijn dochter Li Shiyi kwam terug van haar studie in het buitenland en is nu de erkende erfgename van dat ambacht.
Om te weten wat er te zien is in Tianzifang loopt de audiogids je erdoorheen in vier haltes en 60 minuten: van Taikang Road voor poort 1, langs de hallen van steeg 210 en de doorgangen tussen shikumen-poorten, tot steeg 274 en de uitgang bij poort 3. De rode draad is één: dit doolhof van winkels bestaat omdat schilders en buurtbewoners eerder kwamen dan de sloophamer, en de prijs van die redding lees je af aan elk terras dat de plek van een atelier inneemt.
In dezelfde voormalige Franse Concessie, zo’n 3 km naar het westen, verheft zich het Wukang Mansion; naar het oosten, in de oude Chinese stad, ligt de Yu-tuin.
De straat die de naam van een Frans schip droeg
Taikang Road
Samenvatting van deze stop
Voor poort 1 lijkt Taikang Road een gewone straat van minder dan 500 meter. Het tracé is echter een laag koloniale geschiedenis: het werd rond 1926 aangelegd, na de derde uitbreiding van de Franse Concessie in 1914, en heette Route Cassini, naar een Frans oorlogsschip. In 1943 kreeg de straat haar huidige naam, die van het district Taikang in de provincie Heilongjiang.
Tientallen jaren was het een straat van buurtfabrieken. Tussen 1993 en 2003 daalde het aantal fabrieken in het voormalige district Luwan van 137 naar 15, en de meeste in Taikang Road sloten of kregen een andere bestemming. In 1998 maakte het districtsbestuur van de lege hal van de voormalige Naaldenfabriek van het Volk van Shanghai een overdekte markt en verwijderde het de straatkramen die het wegdek bezetten.
Die leegte, hallen zonder machines en een vrijgemaakte straat, is precies de opening waardoor kwam wat daarna kwam. Op het trottoir legt de vertelling uit hoe een straat met een militaire Franse naam klaarlag om iets anders te worden.
De hallen waar Chen Yifei de weg opende
Voormalig atelier van Chen Yifei
Samenvatting van deze stop
Door poort 1 verschijnen de hallen van steeg 210, met bewaarde oude kranen en ijzeren trappen en erfgoedplaquettes bij de deuren. Hier werden voedselmachines, textiel en kleding gemaakt, en tot de jaren 1980 werkten de buren op de begane grond en woonden ze boven: huis en werkplaats in hetzelfde gebouw.
In 1998, uitgenodigd door Zheng Rongfa en Wu Meisen, was de schilder Chen Yifei, teruggekeerd uit de Verenigde Staten, de eerste die in deze hallen een atelier opende; sommige bronnen dateren de verhuizing in 1999. Na hem kwamen Er Dongqiang, Wang Jieyin, Wang Jiajun en ambachtswinkels. Zijn voormalige atelier is nog open met werken van hem, en achter de deur staat het bronzen beeld ‘Meisje van Shanghai’. In 2001 doopte een andere schilder, Huang Yongyu, de steeg om tot Tianzifang, een woordspeling op Tian Zifang, een figuur uit de tijd van de Strijdende Staten die in een van de tradities als de oudste geregistreerde schilder van China geldt; de bronnen zijn het niet helemaal eens over wie die figuur was.
Datzelfde atelier kreeg een tweede leven als spreekgestoelte. In januari 2015 kwamen er negentien deskundigen bijeen die vroegen dat het shikumen van Shanghai kandidaat werd voor Werelderfgoed, in een initiatief van het Onderzoekscentrum voor Shikumen-cultuur onder leiding van Ruan Yisan van de Tongji-universiteit. Tussen de hallen vertelt de audiogids hoe een fabriek die op het punt stond te verdwijnen namens een hele architectuur ging spreken.
De huizen die kantoren zouden worden
Shikumen-poorten
Samenvatting van deze stop
In de doorgang tussen shikumen-poorten maken stenen kozijnen en zwart gelakte houten deuren plaats voor de voormalige binnenplaatsen en benedenkamers, nu winkels en terrassen. Dit is Zhicheng Fang, de ‘wijk van de vervulde ambitie’, een complex van huizen uit 1933 (1930 volgens andere bronnen) dat was veroordeeld. Volgens een reportage uit 2009 was in 2004 het sloopplan klaar en toonde de ontwikkelaar in zijn verkoopruimte al de maquettes van de geplande kantoorgebouwen; andere bronnen plaatsen de dreiging in 2006 of spreken van een project uit 2003. Wu Meisen verdedigde bij de overheid het idee van ‘creatieve industrie’ en ook Chen Yifei zette zich in.
Het beslissende kwam van binnen uit de huizen. In november 2004 was Zhou Xinliang de eerste buurtbewoner die zijn huis als winkel verhuurde: hij stond zijn benedenkamer en binnenplaats, 32 vierkante meter zonder badkamer, voor 3.500 yuan per maand af aan een modeontwerpster en hing op zijn deur een bordje ‘vrijwillig tussenpersoon van Tianzifang’. Begin 2009 waren meer dan 300 van de ruim 670 huishoudens verhuisd en verhuurden ze hun huizen aan winkels.
De rest bleef, onder een formule die je nog steeds afleest als je naar de ramen kijkt: boven woon je, beneden verhuur je. Voor de poorten reconstrueert de vertelling hoe een bordje op een deur zwaarder woog dan de maquettes van kantoren.
Bij de uitgang meer terrassen dan ateliers
Steeg 274 Pingyuanfang
Samenvatting van deze stop
Richting poort 3 versmallen steeg 274, Pingyuanfang, en zijn buur 248, Tianchengli, de doorgang tot stukken van minder dan 2 meter breed, met dwarsdoorgangen en winkels op elke begane grond. Boven hangen nog steeds de stokken met wasgoed. In 2008 kwam het Beheerscomité van Tianzifang tot stand en investeerde het district 10 miljoen yuan in riolering, septische putten en gevels: bijna de helft van de 1.500 huishoudens van de lilong-huizen kreeg toen een toilet met stortbak.
Het succes heeft cijfers met twee gezichten. De kern, de steegjes 210, 248 en 274 plus de voorkant van Taikang Road, beslaat slechts 3 hectare en ontving in 2019 14,85 miljoen bezoeken. In 2015 bestond van 216 winkels 33,74 % uit horeca en maar 8,33 % uit kunst en creatie; tussen 2013 en 2015 daalde het aantal creatieve bedrijven van 51 naar 18.
En de steeg blijft zich heruitvinden. Sinds de tweede helft van 2024, met de visumvrijstelling voor Zuid-Koreanen, beleeft Tianzifang dankzij hen een tweede hoogtijdag: velen komen te voet van de voormalige zetel van de Voorlopige Regering van de Republiek Korea, passeren de snoepwinkel White Rabbit en vertrekken met bijna een jin, een halve kilo, voor 50 of 60 yuan; ook de qipao-winkels merken het. Bij de uitgang maakt de laatste halte van de audiogids de eindbalans op van wat de wijk won en verloor door gered te worden.
