Zeetempel op de klif
Audiogids Uluwatu-tempel (Pura Luhur Uluwatu)
Aan de zuidwestpunt van Bali, op de rand van een kalkstenen klif van zo'n zeventig meter, houdt een zeetempel de wacht over het eiland. Elke middag om zes uur maakt een mannenkoor dat ‘cak’ zingt van de zonsondergang de Ramayana.
- 90 min audio
- Kecak-dans bij zonsondergang
Pura Luhur Uluwatu staat op de zuidwestpunt van het Bukit-schiereiland, en de naam combineert ulu, het uiteinde of de rand, met watu, de rots. Het is de enige zeetempel van Bali die ook een van de richtingtempels is, de Pura Kahyangan Jagat die volgens het Balinese hindoegeloof het eiland in spiritueel evenwicht houden. De tempel is gewijd aan Sang Hyang Widhi Wasa in zijn verschijning als Rudra, en werd in de elfde eeuw flink uitgebreid door de Javaanse wijze Empu Kuturan.
Aan de priester Dang Hyang Nirartha, aan het eind van de vijftiende eeuw uit Java gekomen, wordt het padmasana-heiligdom toegeschreven, en hij zou hier moksha hebben bereikt, de bevrijding uit de kringloop van wedergeboorten. De Balinezen noemen die opgang ngeluhur, omhooggaan, en daar komt het epitheton Luhur van de tempel vandaan. Ondertussen patrouilleert langs de balustrades een troep makaken die slippers, zonnebrillen en telefoons steelt en tegen eten ruilt.
Hoogtepunten
- Klif van Uluwatu — Tempel op de rand van een kalkstenen wand van zo'n zeventig meter boven zee
- Wandelpad over de noordelijke klif — Verhard pad met de tempel op de landtong in het zuiden
- Candi bentar — Gespleten poort van gebeeldhouwde steen voor de binnenplaats en zijn getrapte meru's
- Makaken van Uluwatu — Een troep die voorwerpen steelt en heeft geleerd ze tegen eten te ruilen
- Kecak-amfitheater — Stenen tribunes voor 1.400 mensen en elke dag om zes uur dans tegenover de zonsondergang
Op de zuidwestpunt van het Bukit-schiereiland, waar Bali tegen de oceaan ophoudt, kijkt de Uluwatu-tempel (Pura Luhur Uluwatu) uit over de rand van een kalkstenen klif van zo’n zeventig meter. De naam zegt het al: ulu, het uiteinde, en watu, de rots. Het is geen gewone tempel. Het is de enige zeetempel van het eiland die ook tot de richtingtempels behoort, de Pura Kahyangan Jagat die Bali volgens het Balinese hindoegeloof in spiritueel evenwicht houden. Hij is gewijd aan Sang Hyang Widhi Wasa in zijn verschijning als Rudra, en maakt deel uit van de keten van zeetempels die de kust beschermen: volgens de overlevering is vanuit elk de volgende te zien.
De geschiedenis van de Uluwatu-tempel wordt geschreven met de namen van wijzen. Er zou hier al eerder een klein heiligdom hebben gestaan, maar het was de Javaan Empu Kuturan die het in de elfde eeuw flink uitbreidde. Aan het eind van de vijftiende eeuw kwam de shivaïtische priester Dang Hyang Nirartha uit Java, aan wie de invoering van het padmasana-heiligdom wordt toegeschreven en van wie de overlevering zegt dat hij hier moksha bereikte. Tegenwoordig huisvest het terrein ook een in heel Bali beroemde troep langstaartmakaken en een amfitheater waar elke middag om zes uur de Kecak-dans wordt opgevoerd. Wat te zien is bij de Uluwatu-tempel is gerangschikt in vier haltes, van de poort tot het amfitheater, en de audiogids van 90 minuten begeleidt de route terwijl de zon boven zee zakt.
Wie de tempel bezoekt, rondt de dag meestal af op hetzelfde stuk van de Bukit: de golf die aan zijn voet breekt is die van het Suluban-strand, de kliffen lopen door naar het Padang Padang-strand, en de Kecak bij zonsondergang vindt zijn echo in het zuiden van het schiereiland, op het Melasti-strand.
In een sarong gehuld bij de ingang
Tempelingang
Samenvatting van deze stop
De route begint meteen voorbij het kaartje, op het plein voor de klifpaden. Hier krijgt elke bezoeker een sarong en een sjerp, inbegrepen bij de toegang: zonder die is het tempelterrein niet te betreden. Het is het eerste gebaar dat de buitenwereld van de heilige ruimte scheidt.
Die drempel krijgt betekenis zodra bekend is waar men staat. Pura Luhur Uluwatu is een pura segara, een zeetempel, en tegelijk een van de richtingtempels van Bali, een combinatie die nergens anders op het eiland voorkomt. Zijn wijding aan Rudra en de reden om zich te kleden voor de toegang komen in de vertelling aan bod, op datzelfde plein.
De tempel op de landtong
Klifuitkijkpunt
Samenvatting van deze stop
Vanaf het uitkijkpunt met balustrade op het wandelpad over de noordelijke klif staat de tempel op de zuidelijke landtong, op de rand van de kalksteen, met de zee zeventig meter lager. Het is het uitzicht dat de plek verklaart: het eiland eindigt hier en de tempel staat precies op die rand. De zeetempels van Bali vormen volgens de overlevering een keten van spirituele bescherming rond de kust, en aan die van Uluwatu wordt de taak toegeschreven het eiland tegen het kwaad te beschermen.
Vanaf dit punt begint ook het verhaal van de wijzen die de klif kozen: Empu Kuturan, die de tempel in de elfde eeuw uitbreidde, en Dang Hyang Nirartha, aan wie het padmasana-heiligdom wordt toegeschreven. En naast hen de meest zichtbare bewoners van het terrein: de langstaartmakaken, berucht omdat ze slippers, zonnebrillen en telefoons wegkapen. Primatologen hebben vastgelegd dat de apen van Uluwatu leren buit tegen eten te ruilen en die vaardigheid aan hun jongen doorgeven. Hoe die ruil werkt, wordt verteld op het uitkijkpunt, met de troep in zicht.
De gespleten poort en het bos dat haar bewaakt
Gespleten poort
Samenvatting van deze stop
Voor de buitenste binnenplaats verrijst de candi bentar, de gespleten poort van gebeeldhouwde steen. Daarachter ligt de binnenplaats, afgesloten voor wie niet komt bidden, met de getrapte meru’s erboven uit. Het heiligdom van Rudra is te vermoeden, maar niet te betreden.
Deze tempel leeft volgens zijn eigen kalender. Zijn piodalan, het verjaardagsfeest, valt elke 210 dagen, op de dag Selasa Kliwon van de week Medangsia van de Balinese kalender. En hij heeft een plantaardige bewaker: voor de tempel groeit een klein bos, de alas kekeran, beschermd door het gewoonterecht van het dorp Pecatu als buffer voor de heiligheid van de plek. Een provinciale verordening van 2009 die de bouw binnen vijf kilometer in de omtrek wilde verbieden, mondde uit in jarenlange processen met het dorp.
Ook de gedocumenteerde overlevering over Nirartha komt hier aan bod: de wijze zou zijn aardse reis op deze klif hebben beëindigd door moksha te bereiken, de bevrijding uit de kringloop van wedergeboorten, en uit die opgang, ngeluhur, ‘omhooggaan’, komt de naam Luhur voort. Een heilige man die volgens het verhaal van hieruit gewoon omhoogging en niet meer naar beneden kwam.
Een koor van stemmen voor de zonsondergang
Kecak-amfitheater
Samenvatting van deze stop
De stenen tribunes van het Kecak-amfitheater, in de open lucht boven zee, bieden plaats aan wel 1.400 mensen. Elke middag om zes uur begint daar de Kecak-dans naar de Ramayana, met de zonsondergang als decor: Uluwatu is de populairste plek van Bali om hem te zien. De voorstelling duurt iets minder dan een uur en de fakkels worden pas in de slotscène aangestoken.
De Kecak kreeg zijn vorm in de jaren dertig van de twintigste eeuw, toen de Duitse schilder Walter Spies en de Balinese danser Wayan Limbak het sanghyang-trancoritueel en zijn mannenkoor omvormden tot een Ramayana-drama. Er zijn geen instrumenten: een mannenkoor dat ‘cak’ zingt komt ervoor in de plaats. Met ontbloot bovenlijf vormen de zangers concentrische kringen rond een kokosolielamp en verbeelden ze het apenleger van Rama, in een verhaal dat loopt van het gouden hert en de roof van Sita tot de zoektocht van Hanuman en de laatste strijd tegen Ravana.
Onder de tribunes bewaart de rots zijn eigen legende: volgens de plaatselijke folklore is de rotspunt waarop de tempel staat een brokstuk van de versteende boot van de godin Dewi Danu. Wat die legende aan het schouwspel toevoegt, is voorbehouden aan de vertelling in het amfitheater, terwijl de zon in zee zakt.
