Historische wijk
Audiogids Shibati
Het heet ‘de Achttien Treden’, maar het daalt meer dan 200 treden van groenachtige steen af van de bovenstad van Chongqing naar de benedenstad: soldatenpad sinds 1189, wijk van dragers en oorlogsschuilplaats, door zijn bewoners weggestemd en steen voor steen herbouwd.
- 45 min audio
- Trap uit de Song-tijd
Shibati (十八梯), de Achttien Treden, is een trapstraat van zo'n 400 meter en meer dan 200 treden van groenachtige steen die van noord naar zuid de bovenstad, bij Jiaochangkou, verbindt met de benedenstad die op de Yangtze uitkijkt. Ze ontstond in 1189, onder keizer Guangzong van de Zuidelijke Song, als officieel trappenpad opdat het garnizoen halverwege de helling naar het exercitieterrein kon afdalen. Toen Dai Ding in 1371 voor de Ming de 17 poorten van de stadsmuur optrok, kwam de trap naast Nanjimen, Jinzimen en Chuqimen te liggen, als naad in een stad die door een hoogteverschil van tientallen meters in tweeën was gedeeld.
Het contrast zit in het einde. In juni 2010 stemden meer dan 7.000 huishoudens over het verlaten van hun vervallen huizen, de eerste buurtstemming over een sloop in Chongqing, en 96,1 % zei ja. De werken begonnen in 2017 en de wijk heropende op 30 september 2021 met zijn oude gebouwen herbouwd op hun plek, in hun hoogte, schaal en oorspronkelijke materialen, en met de oude treden en bomen bewaard: een herbouwde herinnering op een weefsel dat nooit opgehouden is te bestaan.
Hoogtepunten
- Stadsbalkon van Jiaochangkou — De hele afdaling van daken van grijze baksteen en zwarte pannen in één blik
- Trap van groenachtige steen — Zo'n 400 meter en meer dan 200 treden van een militair pad uit 1189
- Vindplaats van de Grote Tunnel — De schuilkelder van de tragedie van 5 juni 1941
- Jiaopu-steeg — Waar elke avond de draagstoelen van de hele stad werden opgestapeld
- Huis van Yu Youren — Het in de oorlog gebombardeerde huis dat op zijn kavel weer werd opgebouwd
In Chongqing breidt de stad zich niet uit: ze stapelt zich op. En meer dan acht eeuwen lang was het punt waar de bovenste en de onderste helft elkaar raakten Shibati, in het Chinees 十八梯, de Achttien Treden: een trapstraat van zo’n 400 meter en meer dan 200 treden van groenachtige steen die van de rotonde van Jiaochangkou naar de kades van de Yangtze daalt. Over haar klommen soldaten, draagstoeldragers, dagloners en vluchtelingen, en in haar zeven straten en zes steegjes werd geleefd, geleden en ten slotte over de sloop van de wijk zelf gestemd.
De geschiedenis van Shibati begint in 1189, toen de Zuidelijke Song halverwege de helling een militair commandobureau en een kamp vestigden en een stenen pad naar het exercitieterrein aanlegden. De naam blijft daarentegen open: een verklaring schrijft hem toe aan een zoetwaterput die precies achttien treden van de trap lag; een andere aan de verdeling van de afdaling in achttien trajecten in de Ming- en Qing-tijd. De straatnaamborden bewaren het oude weefsel, en elke naam bergt een tijdperk: de Shoubei-straat herinnert aan de garnizoensofficier die er in de Qing-tijd woonde; Huajiezi, dicht bij de rivier, verenigde herbergen, poppenkasten en bordelen tot ze in 1968 Rode Ster-straat ging heten; en de Houci-straat was volgens de lokale overlevering eerst ‘de straat om goed te eten’ en later ‘die van de grote vijver’ tegen brand, drie namen die bijna hetzelfde klinken.
De kronieken van de wijk bewaren ook haar duistere episodes. Volgens het bewaarde verhaal stormde de politie in mei 1930, na een verklikking, de bovenverdieping van een zuurwinkel in diezelfde straat binnen, waar de clandestiene communistische top van Sichuan bijeenkwam. En wie het Shibati van de jaren negentig meemaakte, herinnert zich een wijk met diefstallen op klaarlichte dag en messengevechten in de mahjongzalen, waar zelfs worst niet buiten het huis kon hangen.
De architectuur van Shibati die vandaag wordt bewandeld is die van de wijk die in 2021 werd herbouwd en heropend: huizen van grijze baksteen en zwarte pannen die in terrassen de helling afdalen, houten paalwoningen (diaojiaolou) aan de helling gehangen, oude huangge-vijgenbomen naast de oude treden en het Museum van de Herinnering aan de Bergstad, vier verdiepingen foto’s, video’s en projecties van het oude Chongqing. Om wat te zien in Shibati te weten en te begrijpen waarom deze trap de stad zo na aan het hart ligt, daalt de audiogids haar af in vijf haltes, van het uitkijkpunt bovenaan tot het huis van een kalligraaf dat de bommen uitwisten.
Bovenaan, bij Jiaochangkou, staat Jiefangbei, de klokkentoren van de oorlogshoofdstad; de schuiltunnel van de wijk wordt nagebootst in het Drie Klovenmuseum.
Een soldatenpad tussen twee steden
Shibati (十八梯)
Samenvatting van deze stop
De route begint bovenaan, op het stadsbalkon van Jiaochangkou, het uitkijkpunt vanwaar de hele afdaling in één keer te overzien is: een zee van daken van grijze baksteen en zwarte pannen die langs de helling naar beneden stroomt. Vanaf dat punt begrijpt men waarom de trap bestaat. Het hoogteverschil van tientallen meters verdeelde de ommuurde stad in een boven- en een benedenhelft; de treden waren de naad ertussen.
Die naad heeft een datum. In 1189, onder keizer Guangzong (Zhao Dun), bouwde de Zuidelijke Song halverwege de helling een militair commando en een garnizoenskamp, en voor de manoeuvres werd een officieel pad van stenen treden naar het exercitieterrein aangelegd: dat was het eerste Shibati. Bijna twee eeuwen later, in 1371, voorzag Dai Ding de Ming-muur van 17 poorten, ‘negen open en acht gesloten’, en kwam de trap in het gebied van Nanjimen, Jinzimen en Chuqimen te liggen. Wat dat soldatenpad voor de stad uiteindelijk ging betekenen, wordt in de vertelling verteld, voor het volledige uitzicht op de afdaling.
De tunnel zonder lucht van juni 1941
Vindplaats van de tragedie van de Grote Tunnel (重庆大轰炸惨案遗址)
Samenvatting van deze stop
In de rotswand aan de noordkant van de wijk opent zich de mond van de Grote Tunnel, de oude schuilkelder die nu een tentoonstellingsruimte over de schuilkelders van Chongqing is, met een stuk dat ongewijzigd is bewaard. De oorlog tegen Japan daalde ook deze treden af: toen Japanse vliegtuigen het consulaat-generaal van Frankrijk in de Consulatenstraat verwoestten, verhuisde de legatie naar Fenghuangtai nummer 35, midden in de wijk. Dat voormalige consulaat is nu een beschermd monument van nationale rang.
De schuilkelder van Shibati, deel van de Grote Tunnel, mat zo’n 2 kilometer lang, 2 meter hoog en 10 diep, met drie uitgangen en zonder watertoevoer of ventilatie. Op 5 juni 1941 stierven daar tijdens een bombardement van meer dan vijf uur ten minste 461 schuilenden door verstikking of verplettering. Hoeveel het er werkelijk waren blijft omstreden: het luchtafweercommando gaf dat cijfer de volgende dag, de onderzoekscommissie stelde 992 vast, onder wie 151 kinderen, het garnizoen telde 1.115 lijken en latere schattingen spreken van enkele duizenden. De audiogids reconstrueert in de tunnel zelf hoe een schuilplaats een val werd.
Van buurtput tot liefdesbord
Plein van de Oude Put
Samenvatting van deze stop
Halverwege de trap herinnert het plein van de Oude Put aan de put waaruit de wijk dronk. Waar nu een groot scherm is, hing vroeger een L-vormig bord van zo’n 2 m² met de buurtberichten. Sinds de jaren negentig spraken die berichten over een steeds vervallender Shibati: migrerende dagloners wachtten op werk rond Chuqimen, naast Nanjimen opende een arbeidsmarkt, veel vreemden vestigden zich in de wijk en op 14 april 2009 verbrandde een brand in het gebied Qujiagou tussen 20 en 30 woningen.
Een jaar later, op 19 en 20 juni 2010, stemden meer dan 7.000 huishoudens over het aanvaarden van de renovatie: het was de eerste buurtstemming over een sloop in Chongqing, en 96,1 % aanvaardde de verhuizing. De camera’s kwamen op tijd om het einde te filmen. De Franse documentaire ‘Derniers jours à Shibati’ (2017) van Hendrick Dusollier volgde maandenlang een jongen, Zhou Hong, die droomde van het nabije winkelcentrum Moonlight City, en de oude Xue Lian, die haar ‘droomhuis’ moest verlaten.
En toen kwam het onverwachte. Volgens de kronieken van die jaren draaide regisseur Zhang Yibai hier in 2016 de romantische film ‘I Belonged to You’, en na de première begonnen jongeren uit heel China naar de half gesloopte wijk te bedevaarten om met gekleurd krijt laag op laag liefdeszinnen te schrijven, naast het straatnaambord. Zelfs een popster vloog uiteindelijk naar Shibati voor een van die borden; wie het was en waarom, vertelt de vertelling op het plein.
Draagstoelen, olielampjes en de eerste radio
Jiaopu-steeg van de draagstoelen
Samenvatting van deze stop
De wijk laat zich lezen in de namen van haar steegjes. Aan de mond van de Jiaopu-steeg, tussen de Qingzhen- en Yongxing-steeg, had het ‘kleine gilde’ zijn zetel, een van de drie gilden van draagstoeldragers van Chongqing: elke avond, na afloop van de werkdag, werden de stoelen van de hele stad daar verzameld, van punt tot punt opgestapeld in de steeg. Haar muren hergeven nu kunstzinnig de geschiedenis van de stoelen en van de huagan, de bamboe draagbaren van de bergstad.
Dichtbij dankt de Shanguo-steeg, voorheen Taishanfang geheten, haar naam aan de boeddhistische buren die geld en olie inzamelden om elke avond lampen aan te steken die de voorbijgangers verlichtten, een gewoonte die de kroniek van het district Ba vermeldt. In de rotswand aan haar linkerkant verschijnen bodhisattva-figuren, het tafereel dat de wijk ‘zonsondergang op de Boeddharots’ noemt.
De gedocumenteerde overlevering voegt een tijdsprong toe op dezelfde handvol treden: in 1932 installeerde krijgsheer Liu Xiang, die Sichuan bestuurde, in deze steeg een draadloze zender, beschouwd als de eerste van heel West-China. Van het olielampje tot de radiogolven verbindt de audiogids beide verhalen ter plekke.
Het gebombardeerde huis dat op zijn kavel terugkeerde
Huis van Yu Youren
Samenvatting van deze stop
Tegenover Xiangshuiqiao nummer 5 staat het huis van de politicus en kalligraaf Yu Youren: twee verdiepingen baksteen en hout in de gemengde Chinees-westerse stijl van de tijd van de havenopening. Wat oud lijkt, verdient een tweede blik, want de Japanse bombardementen verwoestten het en de renovatie bouwde het op zijn kavel weer op. Hetzelfde geldt voor het Yanbang-gebouw en andere bouwwerken in de wijk, sinds 2017 herbouwd op hun oorspronkelijke plek, in hun hoogte, schaal en materialen.
Het herbouwde Shibati is ook een wijk van levende ambachten: in 2023 telde het 22 elementen van immaterieel erfgoed van verschillende niveaus en 12 meesterdragers die er wonen, en in november 2022 was het de enige wijk van Chongqing die als toeristische wijk van immaterieel erfgoed werd onderscheiden. Vandaag ontvangt het meer dan 20 miljoen bezoekers per jaar. Wat niet terugkeerde was de bevolking van vroeger: een fotoreportage uit 2011 portretteerde de laatste bewoners van de treden, van een theehuis dat in meer dan twintig jaar nauwelijks zijn kopjes had verwisseld tot een kruidendokter die iedereen bij zijn beroep noemde. Wie er nog meer in dat portret stond, en waarom het de afdaling afsluit, blijft bewaard voor de slotvertelling.
