Koloniale gevangenis en museum
Audiogids Hoa Lo-gevangenis (Nhà tù Hỏa Lò)
De Franse Maison Centrale sloot de toekomstige leiders van Vietnam op en, tientallen jaren later, de Amerikaanse piloten die haar ironisch ‘Hanoi Hilton’ doopten. Nu resteren slechts een hoek muur en enkele cellen aan de voet van een wolkenkrabber.
- 60 min audio
- Koloniale herinnering en oorlog
De bouw van de Hoa Lo-gevangenis begon in 1896 op het dorp Phụ Khánh, bekend om zijn leemfornuisjes, nadat de bewoners waren verdreven en drie pagodes gesloopt. Omringd door een stenen muur van 4 meter met gebroken glas erbovenop groeide de koloniale gevangenis van een geplande capaciteit van enkele honderden gevangenen tot meer dan 2.000 in 1954, en door haar cellen trokken veel van de revolutionairen die later het noorden van het land zouden besturen.
De bijnaam ‘Hanoi Hilton’ ontstond gegraveerd in het oor van een emmer: een Amerikaanse piloot schreef hem om een pas gevangen kameraad welkom te heten. Tussen 1964 en 1973 hield de gevangenis piloten vast als Everett Alvarez of John McCain, wiens vliegpak en parachute in het museum worden getoond. Sinds 1993 beslaan de Hanoi Towers het grootste deel van het terrein.
Hoogtepunten
- Poort ‘Maison Centrale’ — de oorspronkelijke boog met de Franse naam van de gevangenis
- Guillotinezaal — de originele uitrusting van het koloniale bestuur
- Ontsnapping op kerstavond 1951 — het riooldeksel waardoor 17 veroordeelden vluchtten
- Pilotenzaal — het vliegpak en de parachute van John McCain
- Monument voor de gevallenen — een binnenplaats waar nog wierookoffers worden gebracht
De geschiedenis van de Hoa Lo-gevangenis is die van een stad die zijn toekomstige bestuurders opsloot. In 1896 keurde het Franse koloniale bestuur een bestek van 41 clausules goed om in Hanoi een rechtbank en een gevangenis te bouwen, de Maison Centrale, en eiste dat al het metaal en glas uit Frankrijk kwam. De bronnen zijn het niet eens over wanneer ze klaar was (sommigen spreken van 1901, anderen van 1904), maar wel over het begin: 1896, op een pottenbakkersdorp en drie gesloopte pagodes. De naam, Hỏa Lò, betekent ‘fornuisje’ en wordt toegeschreven aan het dorp dat ze maakte of aan de straat die ze verkocht.
Bijna een eeuw lang gingen door haar muren Vietnamese revolutionairen, ter dood veroordeelden die door het riool ontsnapten, tijdens de oorlog gevangengenomen Amerikaanse piloten en, in de jaren tachtig, een dissidente dichter. In 1993 begon de sloop en nu overleven iets meer dan 2.000 m² aan de Hỏa Lò-straat, in de schaduw van twee torens. De audiogids doorloopt die bewaarde hoek in vijf haltes en legt uit wat elke muur vertelt, vaak twee verhalen tegelijk: dat van de opsluiting en dat van wie haar ontliep.
Op zo’n achthonderd meter markeert het Hoan Kiem-meer het hart van de stad, en op het Ba Dinh-plein verrijst het Ho Chi Minh-mausoleum op de plek waar in 1945 de onafhankelijkheid werd uitgeroepen waarvoor veel gevangenen van deze gevangenis waren opgesloten.
De poort ‘Maison Centrale’ en de muur van het fornuisjesdorp
Nhà tù Hỏa Lò
Samenvatting van deze stop
Het bezoek begint voor de toegangsboog aan de Hỏa Lò-straat, die boven de deur nog het Franse opschrift MAISON CENTRALE toont. Om plaats te maken voor de gevangenis verdreven de Fransen de bewoners van Phụ Khánh en sloopten ze de pagodes Lưu Ly, Bích Thư en Bích Hoạ. Naast de poort staat nog een stuk van de oorspronkelijke muur: steen van 4 meter hoog en een halve meter dik, ooit bekroond met gebroken glas en hoogspanningsdraad, met vier uitkijktorens op de hoeken. In 1945 werd hij aan de straatkant 1,5 meter verhoogd.
Die muur was nooit helemaal ondoordringbaar. Tussen de jaren 1910 en 1930 verdienden straatverkopers in Hanoi hun brood met het doorgeven van berichten langs de ramen en het over het glas gooien van tabak en opium, terwijl brieven en pakjes naar de straat vlogen. De vertelling, beluisterd voor de steen, maakt van deze grens wat ze werkelijk was: een lijn die de stad dagelijks overschreed.
Britsen met boeien die ook klaslokaal waren
Paviljoens met gevangenenfiguren
Samenvatting van deze stop
In het paviljoen met gemeenschappelijke cellen geven figuren van politieke gevangenen, vastgeketend aan betonnen britsen, de overbevolking uit de Franse tijd weer. De cijfers verklaren het: een hervorming van 1913 verhoogde de capaciteit van 460 naar 600 plaatsen, maar in 1916 waren er zo’n 730 gevangenen, 895 in 1922, 1.430 in 1933 en meer dan 2.000 in 1954.
Toch fungeerden deze cellen in de jaren dertig en veertig als politieke school voor veel toekomstige leiders van Noord-Vietnam en van de Việt Minh. Volgens de gedocumenteerde overlevering studeerden de gevangenen in groepen van tien tot vijftien met pennen van takken van de bàng-boom en krijt van zachte baksteen, onder een eenvoudige regel: wie kan lezen, leert het aan wie het niet kan. Vlakbij herinnert de zone van politieke vrouwelijke gevangenen aan vrouwen als Nguyễn Thị Quang Thái. Het kleinste detail van dit paviljoen, en misschien datgene dat het best verklaart waarom men over een ‘school’ sprak, bewaart de vertelling.
De guillotine en de ontsnapping door de riolering
Guillotinezaal
Samenvatting van deze stop
In een eigen zaal staat de guillotine die het Franse bestuur gebruikte om patriotten en revolutionairen te executeren, met de originele uitrusting. Tegenover het mes van het vonnis bewaart Hoa Lo ook de herinnering aan wie erin slaagde te ontsnappen. Na de Japanse coup van maart 1945 liet Trần Tử Bình op de 12e om 19:30 een rioolput openen voor het complex J: 29 politieke gevangenen kropen door een buis van iets meer dan 20 centimeter doorsnede naar de straat, en in de dagen erna steeg het aantal ontsnapten langs die weg tot boven de honderd.
De meest filmische ontsnapping kwam op kerstavond 1951, toen zeventien ter dood veroordeelden zich door het riool op de binnenplaats van hun paviljoen lieten zakken. Het verhaal dat tot ons is gekomen bevat een potje pingpong met een bewaker, in tien dagen nagemaakte sleutels en blikken gecondenseerde melk die tegen het cement werden geschuurd om het geluid van de zagen te maskeren. Slechts vijf slaagden erin te vluchten. De opening van dat riool wordt in het museum getoond, en de audiogids reconstrueert het plan stap voor stap ernaast.
McCains vliegpak in de ‘Hanoi Hilton’
Zaal van de Amerikaanse piloten
Samenvatting van deze stop
De zaal gewijd aan de jaren 1964–1973 brengt voorwerpen van de Amerikaanse gevangenen samen. De eerste was de marinepiloot Everett Alvarez, neergehaald op 5 augustus 1964, die er meer dan acht jaar doorbracht. De bijnaam ‘Hanoi Hilton’ werd voor het eerst vastgelegd toen Bob Shumaker ‘Welcome to the Hanoi Hilton’ in het oor van een emmer graveerde om luitenant Robert Peel te verwelkomen. In de meest bezochte vitrine liggen het vliegpak en de parachute van John McCain, die een deel van zijn vijfenhalf jaar gevangenschap in Hỏa Lò doorbracht voordat hij senator voor Arizona en presidentskandidaat in 2008 werd.
Het is ook de zaal met de meeste discussie. De getuigenissen van ex-gevangenen en de rapporten van de Amerikaanse Senaat documenteren afranselingen, isolatie en de koordenmarteling, en de behandeling begon pas te verbeteren toen de misstanden in 1969 openbaar werden; de Vietnamese regering en de laatste commandant van de gevangenis ontkennen dat, en sommige veteranen bekritiseren dat de tentoonstelling het minimaliseert. Tussen die muren ontstond bovendien de ‘klopcode’, een alfabet in rasterindeling dat klop na klop tegen de baksteen werd doorgegeven en waarmee de gevangenen elkaar welterusten wensten. Hoe het werkte en wat het voor hen betekende, wordt in de vertelling verteld.
Wierook in de schaduw van de Hanoi Towers
Monument voor de gevallenen van Hỏa Lò
Samenvatting van deze stop
De gevangenis bleef na de oorlog in gebruik: de dissidente dichter Nguyễn Chí Thiện, in 1979 gearresteerd toen hij zijn gedichten wilde afgeven bij de Britse ambassade, zat er zes jaar. In 1993 kwam de sloop en op het grootste deel van het terrein staan nu de Hanoi Towers, een appartementstoren van 27 verdiepingen en een kantoorgebouw van 14, die van bovenaf markeren wat er niet meer is. Een deel van het gesloopte reisde ver: het materiaal van enkele complete cellen, met hun britsen met boeien en een originele deur, werd in 2023 herbouwd in het American Heritage Museum in Hudson, Massachusetts.
De route eindigt bij het Monument voor de gevallenen, gewijd aan de Vietnamese patriotten en revolutionairen die in de gevangenis stierven. Verre van een onbeweeglijk stuk blijft de binnenplaats in gebruik: scholen, bedrijven en overheidsinstanties komen er wierook offeren, verantwoording afleggen over hun prestaties tegenover de herinnering aan de voorouders en nieuwe leden van de Partij en de Communistische Jeugd plechtig opnemen. De audiogids sluit hier de cirkel van Hoa Lo, in de gevangenis waar de revolutionairen werden opgesloten en waar nu de nieuwe militanten hun eed afleggen.
