Monumentaal plein
Audiogids Tiananmenplein
Het grote plein van Peking is minder oud dan het lijkt: tot 1914 was het een keizerlijke binnenplaats die voor het volk gesloten was, en zijn enorme leegte werd in 1958-1959 aangelegd. In het noorden wordt het beheerst door de Poort van Tiananmen, het balkon van de keizerlijke edicten waarvandaan Mao in 1949 de Volksrepubliek uitriep.
- 45 min audio
- Keizerlijke en moderne geschiedenis
De Poort van Tiananmen ontstond onder de regering van Yongle als Chengtianmen, een houten portiek; na de brand door een bliksemslag in 1457 werd ze in 1465 herbouwd als poorttoren van negen traveeën breed en vijf diep met een dubbel dak. De rebellen van Li Zicheng staken haar in 1644 in brand, en de Qing-dynastie herbouwde haar en doopte haar in 1651 om tot Tiananmen, een naam die de formule ‘het mandaat van de hemel ontvangen en het land pacificeren’ afkort. Vanaf haar balkon kondigden de Ming- en Qing-keizers hun edicten af. Aan haar voeten is het plein een schepping van de twintigste eeuw: de Republiek opende het in 1914, het communistische China breidde het in 1958-1959 uit tussen de Grote Hal van het Volk en het huidige Nationaal Museum, en het Mao-mausoleum voltooide het in 1977.
Eeuwenlang was de toren verboden terrein en na 1949 gingen alleen leiders en gasten erheen. Volgens het verhaal uit die jaren schreef in september 1984 een oudere man die met ‘Huaxing’ ondertekende aan secretaris-generaal Hu Yaobang met het verzoek de toren voor het volk te openen: hij keek er al meer dan dertig jaar van onderaf naar en droomde ervan het ‘hart van het hart van het vaderland’ te beklimmen. Op 1 januari 1988 ging de toren open voor het publiek, en het eerste kaartje, van 10 yuan, ging niet naar een dignitaris maar naar Gao Xiwu, een gepensioneerde boekhouder van 75 jaar die kort na zevenen al als eerste voor het loket stond te wachten. Die dag beklommen meer dan 2.000 bezoekers de toren.
Hoogtepunten
- Poort van Tiananmen — Toren van negen traveeën, herbouwd in 1465, omgedoopt in 1651 en in het geheim herbouwd in 1969-1970
- Portret van Mao — Op het balkon sinds de proclamatie van 1949 en elk jaar vervangen vóór de Nationale Feestdag
- Vlaggenmast — Bij zonsopgang gehesen in 46 seconden, de duur van één uitvoering van het volkslied
- Monument voor de Helden van het Volk — Granieten obelisk van 37,94 m met acht grote reliëfs aan de voet
- Mao-mausoleum — Gebouwd in 1976-1977 op de plek van de Poort van China, op de as van Peking
In het centrum van Peking, op de noord-zuidas die de stad ordent, strekt het Tiananmenplein (天安门广场) zich uit van de Poort van Tiananmen tot de massieve Zhengyangmen-poort, ook Qianmen genoemd. Aan de westkant wordt het afgesloten door de Grote Hal van het Volk; aan de oostkant door het Nationaal Museum van China, het voormalige Museum van de Revolutie; in het midden verheffen zich het Monument voor de Helden van het Volk en het Mao-mausoleum. In het noorden toont de toren met dubbel dak van gele pannen, op een hoge rode basis met vijf doorgangen, het nationale embleem tussen de dakranden en, boven de middelste doorgang, het portret van Mao.
De geschiedenis van het Tiananmenplein is die van één as in dienst van verschillende regimes. De poort ontstond onder de regering van Yongle —in 1417 volgens sommige bronnen, in 1420 volgens andere— met de naam Chengtianmen; ze brandde af door de bliksem in 1457 en door toedoen van de rebellen van Li Zicheng in 1644, en kreeg haar huidige naam aan het eind van de Qing-herbouw, in 1651 volgens de meeste bronnen (de officiële toeristensite van Peking geeft 1661). Daarvoor lag er tot 1914 geen plein, maar een T-vormige binnenplaats die voor het volk verboden was. De Republiek opende haar; de studenten van de Vierde-Meibeweging demonstreerden er in 1919; Mao riep op 1 oktober 1949 vanaf het balkon de Volksrepubliek uit, en in 1958-1959 werd het plein vergroot om meer dan 500.000 mensen te kunnen herbergen. Het was ook het toneel van het protest van 1989, dat studenten en arbeiders volhielden van 15 april tot 4 juni, tot het leger in de nacht van 3 juni het plein innam.
Om te weten wat er te zien is op het Tiananmenplein en zijn architectuur te lezen, van de marmeren bruggen van de keizerpoort tot het mausoleum dat is gebouwd waar de Poort van China stond, doorloopt de audiogids de as in een rechte lijn in vijf haltes en 45 minuten vertelling, met een onderliggend idee: deze enorme leegte is een recent werk, aangelegd op een binnenplaats die voor het volk gesloten was, en elk regime heeft hetzelfde balkon en dezelfde as gebruikt om tot de menigte te spreken en haar het zwijgen op te leggen.
De poort opent de as die verder naar het noorden loopt door de Verboden Stad tot de heuvel van het Jingshan-park; naar het zuidoosten bewaart de Hemeltempel het andere grote rituele toneel van de keizers.
De poort die twee keer afbrandde
Poort van Tiananmen
Samenvatting van deze stop
Voor de poort wordt de oude slotgracht van de Keizerlijke Stad overgestoken via de Gouden Waterbruggen van wit marmer: één voor elke doorgang van de toren, waarbij de middelste, bredere, aan de keizer was voorbehouden. Naast de bruggen staan paren stenen leeuwen de wacht, die van de brug uit het Yongle-tijdperk, en voor en achter de poort staan de huabiao, witmarmeren zuilen van zo’n 10 meter, uitgehouwen met draken en wolken. Volgens het volksgeloof waakt het mythische dier dat elk van hen bekroont, de wangtianhou, een van de negen zonen van de draak, over de vorst: die aan de kant van de Verboden Stad kijken naar het noorden om hem eraan te herinneren dat hij zich niet in luxe moet opsluiten, en die aan de buitenkant kijken naar het zuiden om hem te vragen snel terug te keren naar zijn post.
De vermiljoenen toren is een overlever. Hij ontstond als Chengtianmen, een houten portiek van het type paifang; in 1457 stak de bliksem hem in brand en in 1465, onder keizer Chenghua, werd hij herbouwd als poorttoren van negen traveeën breed en vijf diep met een dubbel dak, de vorm die hij nog heeft. In 1644 staken de rebellen van Li Zicheng hem in brand, en de legende vertelt dat alles begon met een pijlschot: geërgerd door de naam ‘Poort die de Hemel Ontvangt’ schoot Li op het teken 天, ‘hemel’, de pijl bleef eronder steken en, een opmerking over het hemelse mandaat voor spot houdend, liet hij de poort in brand steken. De Qing-dynastie herbouwde haar vanaf 1645 en gaf haar in 1651 de naam Tiananmen, die de formule ‘het mandaat van de hemel ontvangen en het land pacificeren’ afkort.
Wat nu te zien is, is bovendien een herbouw. Tussen 1969 en 1970 werd de toren helemaal gedemonteerd en opnieuw opgebouwd, verborgen achter steigers, officieel gepresenteerd als een ‘renovatie’; Zhou Enlai beval het werk geheim te houden. De nieuwe toren werd 83 centimeter hoger, van 33,87 naar 34,7 meter volgens de meest aangehaalde cijfers, met hetzelfde uiterlijk. Voor de bruggen vertelt de audiogids hoe het woord ‘hemel’ dat de pijl van Li Zicheng niet raakte, nog altijd in de naam van de poort staat.
Het balkon dat tot de menigte spreekt
Vlaggenmast
Samenvatting van deze stop
Vanaf de vlaggenmast, aan de noordkant van het plein, ligt het balkon van Tiananmen recht voor je. Onder de Ming en de Qing werden van daaruit de belangrijkste keizerlijke edicten afgekondigd in het ritueel dat ‘de gouden feniks overhandigt het edict’ (jinfeng banzhao) heette, en de poort was ook het toneel van keizerlijke huwelijksceremonies, de wijding van de banieren voor veldtochten en de herfstcontrole van de ter dood veroordeelden.
Op 1 oktober 1949 riep Mao Zedong vanaf datzelfde balkon de Volksrepubliek China uit, en sinds die dag hangt boven de middelste doorgang één enkel portret van hem, dat de versie van 1969 volgt, met een lijst van zo’n 6,4 bij 5 meter, en elk jaar vóór de Nationale Feestdag wordt vervangen. Slechts één keer stond hij zijn plek af: op 9 maart 1953 nam een portret van Stalin zijn plaats in ter herdenking van diens dood. Aan weerszijden hangen twee spandoeken: ‘Leve de Volksrepubliek China’ en ‘Leve de grote eenheid van de volkeren van de wereld’. Aan de voet wordt elke dag bij zonsopgang en zonsondergang de vlag gehesen en neergehaald aan een mast van 30 meter, in 1991 geplaatst in plaats van die van 22 meter uit 1949; sinds 1 januari 2018 duurt het hijsen 46 seconden, de duur van één uitvoering van het volkslied.
Een gebaar op dat balkon kan zwaarder wegen dan een edict. Op 18 augustus 1966, terwijl Mao van bovenaf meer dan een miljoen jongeren ontving, bond studente Song Binbin hem een rode Rode Garde-band om de arm; toen hij haar naam hoorde, die verfijning oproept, zei Mao tegen haar ‘je moet strijdbaar zijn’, en op 20 augustus publiceerde de Guangming Daily het artikel ‘Ik deed de rode band om bij voorzitter Mao’, ondertekend met het pseudoniem Song Yaowu, ‘wil strijd’. Die ontmoeting geldt als de aanleiding van de zogeheten Rode Augustus, waarvan de doden in Peking later in de officiële statistieken werden vastgesteld op 1.772 (1980) en 10.275 (1985); in 2014 vroeg Song vergiffenis voor het geweld van de Rode Garde. Voor het balkon reconstrueert de audiogids de paar seconden van dat tafereel.
Waar een verboden binnenplaats lag
Centraal plein
Samenvatting van deze stop
Het centrum van het plein misleidt: zijn onmetelijkheid lijkt eeuwig en is recent. Tot 1914 was hier geen plein maar een gesloten T-vormige binnenplaats, verboden voor het volk: een gang geflankeerd door de Qianbulang-galerijen, met 110 traveeën aan elke kant, en in het oosten en westen afgesloten door de Chang’an Zuomen- en Chang’an Youmen-poorten. Die galerijen namen precies in wat nu het centrum van het plein is.
In 1914, al onder de Republiek, werden de galerijen gesloopt en werd de keizerlijke binnenplaats een openbare ruimte die men van de ene kant van de stad naar de andere kon oversteken. De grote verandering kwam met de tiende verjaardag van de Volksrepubliek: tussen november 1958 en augustus 1959, volgens de meest aangehaalde tijdlijn, werd het plein in 11 maanden uitgebreid, volgens de visie van Mao, om meer dan 500.000 mensen te kunnen herbergen. Woningen en andere gebouwen werden gesloopt, en aan de zijkanten verrezen de Grote Hal van het Volk, in het westen, en het Museum van de Revolutie, nu Nationaal Museum van China, in het oosten, beide onderdeel van de Tien Grote Gebouwen van de verjaardag.
Zelfs de omvang heeft geen enkel cijfer: de officiële cijfers van Peking spreken van 880 bij 500 meter en 440.000 m², terwijl andere bronnen 765 bij 282 meter of 292.700 m² geven na het werk van 1959, afhankelijk van welke omtrek wordt gemeten. In het midden van het plein tekent de vertelling de verdwenen gang op de grond.
Acht reliëfs en drie protesten
Monument voor de Helden van het Volk
Samenvatting van deze stop
In het centrum-zuiden van het plein verheft zich het Monument voor de Helden van het Volk, een obelisk van 37,94 meter opgebouwd uit 413 granieten blokken en gebouwd tussen 1 augustus 1952 en 22 april 1958. Het werd ontworpen door Liang Sicheng, met bijdragen van Lin Huiyin; op de noordzijde draagt het een inscriptie van Mao en op het voetstuk acht grote reliëfs over de revolutionaire geschiedenis die beginnen met de vernietiging van de opium in Humen in 1839.
Het pas geopende plein werd al snel de plek van het politieke protest: hier demonstreerden in 1919 de studenten van de Vierde-Meibeweging, en hier brak in 1976 het protest uit na de dood van Zhou Enlai. Het derde is buiten China het bekendst: van 15 april tot 4 juni 1989 bezetten studenten en arbeiders het plein, met tot een miljoen mensen op 17 mei; op 20 mei werd de staat van beleg uitgeroepen en in de nacht van 3 juni trok het leger binnen om het in te nemen. Het officiële dodental, 241, ligt ver onder de onafhankelijke schattingen, die uiteenlopen van enkele honderden tot enkele duizenden, en binnen China is de episode gecensureerd.
Een scène uit die weken schetst het wantrouwen van het moment. Op 23 mei 1989 hingen drie jongeren uit Liuyang, in Hunan, Yu Dongyue, Lu Decheng en Yu Zhijian, spandoeken op tegen de autocratie en de persoonsverheerlijking en gooiden met verf gevulde eierschalen naar het portret van Mao. Het waren de studenten zelf die hen vastgrepen, uit angst dat het regeringsagenten waren, en hen aan de politie overdroegen; om tien uur ‘s avonds werd het bevlekte portret weggehaald en een reserveportret opgehangen, en zij kregen straffen van 16 jaar, 20 jaar en levenslang. Aan de voet van de obelisk volgt de audiogids de draad van de drie protesten.
Het mausoleum op een verdwenen poort
Mausoleum van Mao Zedong
Samenvatting van deze stop
Ten zuiden van het monument, op de as, verheft zich het gebouw met zuilen van het Mao-mausoleum, waar zijn gebalsemde lichaam wordt tentoongesteld en waarvoor vaak lange rijen staan. Het werd begonnen na de dood van Mao, op 9 september 1976, en voltooid op 24 mei 1977; daarmee werd het plein volledig rechthoekig, geschikt voor 600.000 mensen.
De bouwplaats had een geschiedenis. Tussen het monument en het mausoleum, waar nu het plein ligt, stond de Grote Ming-poort, omgedoopt tot Grote Qing-poort en daarna Poort van China: een ceremoniële boog met drie doorgangen, zonder muren, die alleen openging voor de doorgang van de keizer. Het gewone verkeer werd naar de zijkanten geleid, en ten zuiden ervan bloeide de markt van de ‘schaakbordstraten’. De poort werd in 1954 of in 1959 gesloopt, afhankelijk van de bron.
Verderop sluit de massieve Zhengyangmen, of Qianmen, poort van de muur van de binnenstad, het plein in het zuiden af op dezelfde as als Tiananmen. Van hieruit is het keizerlijke ontwerp in één oogopslag te lezen, en de laatste halte van de audiogids legt uit hoe die oude as het huidige plein nog steeds ordent.
