Khmer-tempel uit de tiende eeuw
Audiogids Banteay Srei (Prasat Banteay Srei)
Een shivaïtische tempel van rood zandsteen op schaal van een maquette, in 967 gewijd door een brahmaan en niet door een koning. Zijn frontons openen het verhaal in steen van de Khmer-kunst, en zijn godinnen verleidden André Malraux.
- 60 min audio
- Rood zandsteen uit de tiende eeuw
Wat te zien bij Banteay Srei begint met een zeldzaamheid: het is de enige grote tempel van Angkor die niet door een koning werd gebouwd. Hij werd opgericht door de hovelingen Vishnukumara en Yajnavaraha, raadgevers van Rajendravarman II, en gewijd op 22 april 967. Bijna alles is hard rood zandsteen, dat als hout wordt bewerkt, en de versiering bedekt bijna elk oppervlak. Hier verschijnen in de Khmer-architectuur voor het eerst complete mythologische taferelen op de frontons.
De geschiedenis van Banteay Srei heeft ook een romanachtige kant. Verloren in het bos werd hij pas in 1914 voor de archeologie ontdekt. In december 1923 sloopte André Malraux reliëfs van de torens en verscheepte hij ze in kisten met het opschrift ‘chemische producten’; het schandaal eindigde in een proces en in een wederopbouw steen voor steen, tussen 1931 en 1936, hier voor het eerst op grote schaal in Angkor toegepast.
Hoogtepunten
- Enige grote tempel van Angkor die door een brahmaan en niet door een koning werd gebouwd
- Eerste frontons met complete mythologische taferelen in de Khmer-kunst
- Centrale toren van 9,80 m en een heiligdomdeur van slechts 1,08 m
- De devata’s die Malraux in 1923 losbrak en het proces daarna
- Wederopbouw steen voor steen door anastylose tussen 1931 en 1936
De geschiedenis van Banteay Srei begint op 22 april 967, de datum van zijn wijding, en weinig tempels van Angkor bundelen zoveel op zo weinig ruimte. Hij werd opgericht door de hovelingen Vishnukumara en Yajnavaraha, raadgevers van Rajendravarman II, en de laatste, brahmaan en goeroe van de latere koning Jayavarman V, richtte in het centrale heiligdom de linga van Shiva op die Tribhuvanamaheshvara heet, ‘Grote Heer van de Drievoudige Wereld’, de oorspronkelijke naam van de tempel.
De architectuur van Banteay Srei verrast door zijn schaal: de centrale toren meet 9,80 m en de zijtorens 8,34 m. Daartegenover staat dat het rode zandsteen tot in de laatste hoek is bewerkt en dat de frontons complete scènes uit de hindoeïstische mythologie vertellen. Rond dat geheel hopen zich een late ontdekking in 1914, de mislukte roof van Malraux in 1923 en een baanbrekende restauratie op. De volledige ervaring beleef je door hem met de audiogids te doorlopen. Tegenover de monumentaliteit van Angkor Wat staat deze kleine tempel apart, en met Ta Prohm deelt hij zijn ligging buiten de centrale route.
Een poort zonder stad, een tempel zonder koning
Buitenste oostelijke gopura
Samenvatting van deze stop
Het bezoek begint voor de buitenste oostelijke gopura, een kruisvormige poort van lateriet die het enige restant is van de muur van de oude stad Ishvarapura. Op zijn fronton staat Indra op de driekoppige olifant Airavata, en de gaten van de dakbalken zijn nog te zien.
Dit is het punt om te begrijpen wie de tempel maakte. Banteay Srei is de enige grote tempel van Angkor die niet door een koning werd gebouwd, maar door de hovelingen Vishnukumara en Yajnavaraha, raadgevers van Rajendravarman II. Yajnavaraha, brahmaan en goeroe van de latere Jayavarman V, richtte samen met zijn jongere broer de linga van Shiva van het centrale heiligdom op.
Ook de datering werd bij deze ingang opgelost. Tot 1936 deed de weelderigheid van de versiering de drie torens rond het jaar 1300 dateren, totdat de stichtingsstèle in de buitenste oostelijke gopura opdook. Ingegraveerd in 968 legt ze de stichting vast in april-mei 967 en bewijst ze dat het hele complex uit de tiende eeuw stamt. Het verrassendste detail van deze poort komt naar voren wanneer je de vertelling ter plekke hoort.
De leegte van het fronton dat naar Parijs reisde
Processieweg
Samenvatting van deze stop
Verloren in het bos en ver van andere resten werd Banteay Srei pas in 1914 voor de archeologie ontdekt, door luitenant Marec, officier van de geografische dienst. Het einde van de processieweg bewaart die sfeer van een plek die door de begroeiing verborgen is.
Daar valt vooral op wat ontbreekt. De frontons van de oostelijke gopura van het derde omhulsel staan niet meer op hun plaats: het oostelijke, met de ontvoering van Sita, ligt herbouwd op de grond, en het westelijke kwam nooit terug.
Dat tweede fronton toonde de asura’s Sunda en Upasunda die om de apsara Tilottama twistten. Het werd Frankrijk aangeboden als getuigenis van de restauratie en bevindt zich sinds 1936 in het Musée Guimet in Parijs. De leegte die het achterliet is een van de veelzeggendste afwezigheden van de tempel.
Ravana schudt de berg van Shiva
Zuidelijke bibliotheek
Samenvatting van deze stop
Op de oostzijde van de zuidelijke bibliotheek vertelt de steen een compleet tafereel. Ravana, de demonenkoning met tien hoofden, schudt de berg Kailasa terwijl Shiva en Parvati op de top blijven zitten en de dieren over drie niveaus van hellingen vluchten. De vier frontons van de bibliotheken openen dit verhalende model: tot dan toe toonden Khmer-frontons alleen losse figuren.
De bewerking verklaart het effect. Het harde rode zandsteen wordt als hout bewerkt, en de versiering bedekt bijna elk oppervlak, zodat het reliëf dichter bij meubelmakerij dan bij steenhouwen lijkt te staan.
Op de tegenoverliggende zijde, de westelijke, bewaart een ander tafereel een legende. Volgens de overlevering schoot Kamadeva, de god van de liefde, zijn pijl op Shiva af opdat die zich voor Parvati zou interesseren; geërgerd door de inmenging keken beiden hem met hun derde oog aan en verbrandden hem tot as, hoewel ze hem later weer tot leven wekten. Wat een tedere handeling lijkt, met Parvati die een rozenkrans ontvangt, is het moment vlak vóór die catastrofe.
De godinnen die Malraux losbrak
Torens van het centrale heiligdom
Samenvatting van deze stop
De zuidzijde van het centrale heiligdom laat je de schaal van een maquette met je eigen lichaam meten. De oostdeur is slechts 1,08 m hoog en wordt gebukt doorkruist, en het interieur is afgezet. Op de zuidzijde zou een everzwijn van voren gezien kunnen verwijzen naar de naam van de stichter, Yajnavaraha, ‘het everzwijn van het offer’.
Op de hoeken van de noord- en zuidtoren glimlachen de devata’s, met vlechten, juwelen en bloemen. Het zijn dezelfde figuren die André Malraux, zijn vrouw Clara en zijn vriend Louis Chevasson in december 1923 met beitels en hamers losbraken. Ze laadden de reliëfs in zeven kisten met het opschrift ‘chemische producten’. De buit verschilt per bron: in de ene versie vijf godinnen, twee votieftabletten en vier friezen, in een andere vier devata’s, volgens het paneel van de APSARA-autoriteit zeven bas-reliëfs.
George Groslier, directeur van het museum van Phnom Penh, opende de kisten aan boord van de stoomboot in Kampong Chhnang, en de politie arresteerde Malraux en Chevasson in Phnom Penh op kerstavond 1923. Op 21 juli 1924 veroordeelde de rechtbank Malraux tot drie jaar gevangenis en vijf jaar verbod om in Indochina te verblijven, en Chevasson tot 18 maanden. In oktober verlaagde het hoger beroep van Saigon de straffen tot een jaar en zes maanden, voorwaardelijk.
De episode maakte geen einde aan de loopbaan van Malraux. In 1924 ondertekenden Franse intellectuelen als André Breton en Max Jacob een petitie ten gunste van hem, en in 1930 publiceerde hij ‘La Voie royale’, dat dat jaar de eerste Prix Interallié won. In de roman trekken twee avonturiers de Cambodjaanse jungle in om bas-reliëfs van een tempel los te breken. De rest van het verhaal blijft bewaard voor de vertelling ter plekke.
Bewakers als kopie tegen dieven
Bewakers van de trappen
Samenvatting van deze stop
Op de noordelijke trap van het heiligdom wachten de geknielde bewakers, met een mensenlichaam en de kop van een aap, leeuw of garuda. Ze flankeren de zes trappen van het platform, en bijna allemaal zijn het replica’s, omdat de originelen werden gestolen of naar musea gebracht.
Die aanwezigheid van kopieën verwijst naar het andere grote verhaal van de tempel: wat je nu ziet is een wederopbouw. Het schandaal van de roof leidde tot de ontbossing van 1924 door Henri Parmentier en Victor Goloubew, en tussen 1931 en 1936 bouwde Henri Marchal hem steen voor steen weer op door anastylose, een methode die hij leerde van de Borobudur op Java en die hier voor het eerst op grote schaal in Angkor werd toegepast. De gestolen stukken keerden terug op hun plaats.
De plundering ging echter door. Volgens de documentatie begonnen de plunderaars, toen originele beelden werden verwijderd en door replica’s van beton werden vervangen, ook de replica’s aan te vallen. Het beeld van Shiva en Uma, dat ter bescherming naar het Nationaal Museum van Phnom Penh was gebracht, werd daar zelf het doelwit van een poging tot diefstal; de dieven werden gepakt en de beelden teruggevonden.
